Blog
BHAGAVAD GITA — CHAPTER 11 VIŚVARŪPA DARŚANA YOGA (विश्व रूप दर्शन योग)
श्लोक 1
अर्जुन उवाच
मदनुग्रहाय परं गुह्यमध्यात्मसञ्ज्ञितम्।
यत्त्वयोक्तं वचस्तेन मोहोऽयं विगतो मम॥
Transliteration
arjuna uvāca
madanugrahāya paraṁ guhyam adhyātma-saṁjñitam
yat tvayoktaṁ vacas tena moho’yaṁ vigato mama
English
Arjuna said: By Your gracious words on the Self, my confusion has been dispelled.
Hindi
अर्जुन बोले: आपने मेरे अनुग्रह के लिए जो परम गूढ़ अध्यात्म ज्ञान कहा, उससे मेरा मोह दूर हो गया है।
श्लोक 2
भवाप्ययौ हि भूतानां श्रुतौ विस्तरशो मया।
त्वत्तः कमलपत्राक्ष माहात्म्यमपि चाव्ययम्॥
Transliteration
bhavāpyayau hi bhūtānāṁ śrutau vistaraśo mayā
tvattaḥ kamala-patrākṣa māhātmyam api cāvyayam
English
O lotus-eyed Lord, I have heard from You in detail about the origin and dissolution of beings, and Your imperishable greatness.
Hindi
हे कमलनयन, आपके वचनों से मैंने भूतों की उत्पत्ति, प्रलय और आपके अविनाशी महात्म्य को विस्तार से सुना है।
श्लोक 3
एवमेतद्यथात्थ त्वमात्मानं परमेश्वर।
द्रष्टुमिच्छामि ते रूपमैश्वरं पुरुषोत्तम॥
Transliteration
evam etad yathāttha tvam ātmānaṁ parameśvara
draṣṭum icchāmi te rūpam aiśvaraṁ puruṣottama
English
O Supreme Lord, as You have described Yourself, I wish to see Your divine form.
Hindi
हे परमेश्वर, जैसा आपने अपने विषय में कहा, मैं आपके उस ऐश्वर्ययुक्त रूप को देखना चाहता हूँ।
श्लोक 4
मन्यसे यदि तच्छक्यं मया द्रष्टुमिति प्रभो।
योगेश्वर ततो मे त्वं दर्शयात्मानमव्ययम्॥
Transliteration
manyase yadi tac chakyaṁ mayā draṣṭum iti prabho
yogeśvara tato me tvaṁ darśayātmānam avyayam
English
O Lord of Yoga, if You think I am capable of seeing it, then please reveal Your eternal form.
Hindi
हे प्रभो, यदि आप समझें कि मैं उसे देखने में समर्थ हूँ, तो हे योगेश्वर, अपना अविनाशी रूप मुझे दिखाइए।
श्लोक 5
श्रीभगवानुवाच
पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोऽथ सहस्रशः।
नानाविधानि दिव्यानि नानावर्णाकृतीनि च॥
Transliteration
śrī-bhagavān uvāca
paśya me pārtha rūpāṇi śataśo’tha sahasraśaḥ
nānā-vidhāni divyāni nānā-varṇākṛtīni ca
English
The Lord said: Behold, O Arjuna, My hundreds and thousands of divine forms of various colors and shapes.
Hindi
भगवान बोले: हे पार्थ, मेरे सैकड़ों और हजारों दिव्य रूपों को विभिन्न वर्णों और आकृतियों सहित देखो।
श्लोक 6
पश्यादित्यान्वसून्रुद्रानश्विनौ मरुतस्तथा।
बहून्यदृष्टपूर्वाणि पश्याश्चर्याणि भारत॥
Transliteration
paśyādityān vasūn rudrān aśvinau marutas tathā
bahūny adṛṣṭa-pūrvāṇi paśyāścaryāṇi bhārata
English
Behold the Adityas, Vasus, Rudras, Ashvins, and Maruts. See many wonders never seen before.
Hindi
आदित्य, वसु, रुद्र, अश्विनीकुमार, मरुत—सबको देखो। और अनेक अद्भुत रूप, जिन्हें तुमने कभी नहीं देखा।
श्लोक 7
इहैकस्थं जगत्कृत्स्नं पश्याद्य सचराचरम्।
मम देहे गुडाकेश यच्चान्यद् द्रष्टुमिच्छसि॥
Transliteration
ihaika-sthaṁ jagat kṛtsnaṁ paśyādya sa-carācaram
mama dehe guḍākeśa yac cānyad draṣṭum icchasi
English
See here, in My body, the entire universe with all moving and unmoving beings, and whatever else you desire to behold.
Hindi
हे गुडाकेश, मेरे इस शरीर में समस्त चर-अचर सहित संपूर्ण जगत को एक स्थान पर देखो, और जो तुम और देखना चाहो वह भी।
श्लोक 8
न तु मां शक्यसे द्रष्टुमनेनैव स्वचक्षुषा।
दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे योगमैश्वरम्॥
Transliteration
na tu māṁ śakyase draṣṭum anenaiva sva-cakṣuṣā
divyaṁ dadāmi te cakṣuḥ paśya me yoga-maiśvaram
English
But you cannot see Me with your ordinary eyes. I grant you divine vision. Behold My supreme yoga power.
Hindi
तुम मुझे इन साधारण आँखों से नहीं देख सकते। मैं तुम्हें दिव्य दृष्टि देता हूँ। मेरे ऐश्वर्ययुक्त योग को देखो।
श्लोक 9–10–11
सञ्जय उवाच
एवमुक्त्वा ततो राजन्महायोगेश्वरो हरिः।
दर्शयामास पार्थाय परमं रूपमैश्वरम्॥
अनेकवक्त्रनयनमनेकाद्भुतदर्शनम्।
अनेकदिव्याभरणं दिव्यानेकोद्यतायुधम्॥
दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम्।
सर्वाश्चर्यमयं देवमनन्तं विश्वतोमुखम्॥
Transliteration
evaṁ uktvā tato rājan mahā-yogeśvaro hariḥ
darśayāmāsa pārthāya paramaṁ rūpam aiśvaram
aneka-vaktra-nayanam anekādbhuta-darśanam
aneka-divyābharaṇaṁ divyānekodyatāyudham
divya-mālyāmbaradharaṁ divya-gandhānulepanam
sarvāścaryamayaṁ devam anantaṁ viśvato-mukham
English
Sanjaya said: O king, having spoken thus, the great Lord of Yoga displayed to Arjuna His supreme divine form with many faces and eyes, many wondrous visions, many celestial ornaments, many heavenly weapons raised. Wearing divine garlands and garments, anointed with celestial fragrance, the infinite Lord appeared with faces on all sides.
Hindi
संजय बोले: हे राजन, इस प्रकार कहकर योगेश्वर हरि ने अर्जुन को अपना परम ऐश्वर्ययुक्त रूप दिखाया। उसमें अनेक मुख और नेत्र थे, अद्भुत दर्शन थे, दिव्य आभूषण थे, दिव्य शस्त्र थे, दिव्य माला और वस्त्र थे, दिव्य सुगंध थी, और वह अनंत देव सर्वदिक से मुखों वाला था।
श्लोक 12
दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेद्युगपदुत्थिता।
यदि भाः सदृशी सा स्याद्भासस्तस्य महात्मनः॥
Transliteration
divi sūrya-sahasrasya bhaved yugapad utthitā
yadi bhāḥ sadṛśī sā syād bhāsas tasya mahātmanaḥ
English
If a thousand suns were to rise at once in the sky, their radiance might resemble that of the great Lord.
Hindi
यदि आकाश में सहस्र सूर्य एक साथ उदित हों, तो भी वह प्रकाश उस महात्मा के तेज के समान केवल उपमा मात्र होगा।
श्लोक 13
तत्रैकस्थं जगत्कृत्स्नं प्रविभक्तमनेकधा।
अपश्यद्देवदेवस्य शरीरे पाण्डवस्तदा॥
Transliteration
tatraika-sthaṁ jagat kṛtsnaṁ pravibhaktam anekadhā
apaśyad deva-devasya śarīre pāṇḍavas tadā
English
Then Arjuna saw the entire universe, divided in many ways, gathered together in the body of the God of gods.
Hindi
तब पाण्डव ने देवदेव के शरीर में अनेक प्रकार से विभक्त संपूर्ण जगत को एक स्थान पर देखा।
श्लोक 14
ततः स विस्मयाविष्टो हृष्टरोमा धनञ्जयः।
प्रणम्य शिरसा देवं कृताञ्जलिरभाषत॥
Transliteration
tataḥ sa vismayāviṣṭo hṛṣṭa-romā dhanañjayaḥ
praṇamya śirasā devaṁ kṛtāñjalir abhāṣata
English
Filled with wonder, hair standing on end, Arjuna bowed to the Lord with folded hands and spoke.
Hindi
विस्मय से भरकर, रोमांचित होकर, धनंजय ने प्रणाम कर, हाथ जोड़कर भगवान से कहा।
श्लोक 15
अर्जुन उवाच
पश्यामि देवांस्तव देव देहे सर्वांस्तथा भूतविशेषसङ्घान्।
ब्रह्माणमीशं कमलासनस्थमृषींश्च सर्वानुरगांश्च दिव्यान्॥
Transliteration
paśyāmi devāṁs tava deva dehe sarvāṁs tathā bhūta-viśeṣa-saṅghān
brahmāṇam īśaṁ kamalāsana-stham ṛṣīṁś ca sarvān uragāṁś ca divyān
English
O Lord, I see in Your body all gods and all types of beings. I see Brahma seated on the lotus, all the sages, and divine serpents.
Hindi
हे देव, मैं आपके शरीर में सभी देवताओं को, सभी भूत-प्रेत समूहों को, कमलासनस्थ ब्रह्मा को, ऋषियों को और दिव्य नागों को देखता हूँ।
श्लोक 16
अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रं पश्यामि त्वां सर्वतोऽनन्तरूपम्।
नाकानि भोगान्स्थितं लोकपालैः सर्वं त्वामेव विश्रुतं देवराजम्॥
Transliteration
aneka-bāhūdara-vaktra-netraṁ paśyāmi tvāṁ sarvato’nanta-rūpam
na antaṁ na madhyaṁ na punas tavādiṁ paśyāmi viśveśvara viśva-rūpa
English
I see You everywhere with infinite forms, countless arms, bellies, faces, and eyes. O Lord of the universe, I see neither Your beginning, nor middle, nor end.
Hindi
मैं आपको हर ओर अनंत रूपों में, अनगिनत भुजाओं, पेटों, मुखों और नेत्रों सहित देखता हूँ। हे विश्वेश्वर, मुझे आपका आदि, मध्य और अंत नहीं दिखता।
श्लोक 17
किरणमालाकुलसर्वगात्रं तेजो राशिं सर्वतो दीप्तिमन्तम्।
पश्यामि त्वां दुर्निरीक्ष्यं समन्ताद्दीप्तानलार्कद्युतिमप्रमेयम्॥
Transliteration
kiraṇa-mālā-kula-sarva-gātraṁ tejo-rāśiṁ sarvato dīptimantam
paśyāmi tvāṁ durnirīkṣyaṁ samantād dīptānalārka-dyutim aprameyam
English
I see Your body glowing everywhere with rays of light, blazing like fire and sun. Your radiance is immeasurable and impossible to behold.
Hindi
आपका सम्पूर्ण शरीर किरणों से भरा है, चारों ओर चमक रहा है, अग्नि और सूर्य की भांति दाहक है। आपका यह तेज अपरिमेय और देखना कठिन है।
श्लोक 18
त्वमक्षरं परमं वेदितव्यं त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम्।
त्वमव्ययः शाश्वतधर्मगोप्ता सनातनः पुरुषो मतो मे॥
Transliteration
tvam akṣaraṁ paramaṁ veditavyaṁ tvam asya viśvasya paraṁ nidhānam
tvam avyayaḥ śāśvata-dharma-goptā sanātanaḥ puruṣo mato me
English
You are the supreme imperishable, the ultimate to be known. You are the support of the universe, the changeless protector of eternal dharma, the eternal Person.
Hindi
आप परम अक्षर हैं, जानने योग्य सर्वोच्च तत्व हैं। आप इस विश्व का आधार हैं, अविनाशी हैं, शाश्वत धर्म के रक्षक हैं, सनातन पुरुष हैं।
श्लोक 19
अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्य मनन्तबाहुं शशिसूर्यनेत्रम्।
पश्यामि त्वां दीप्तहुताशवक्त्रं स्वतेजसा विश्वमिदं तपन्तम्॥
Transliteration
anādi-madhyāntam ananta-vīryam ananta-bāhuṁ śaśi-sūrya-netram
paśyāmi tvāṁ dīpta-hutāśa-vaktraṁ sva-tejasā viśvam idaṁ tapantam
English
I see You without beginning, middle, or end, with infinite power, countless arms, and eyes like the sun and moon, blazing fire from Your mouths, heating the universe with Your radiance.
Hindi
मैं आपको अनादि, अनंत शक्ति वाले, अनंत भुजाओं वाले, चंद्र-सूर्य समान नेत्रों वाले रूप में देख रहा हूँ। आपके अग्निमय मुखों से प्रस्फुटित तेज संसार को तप्त कर रहा है।
श्लोक 20
द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हि व्याप्तं त्वयैकेन दिशश्च सर्वाः।
दृष्ट्वाऽद्भुतं रूपमुग्रं तवेदं लोकत्रयं प्रव्यथितं महात्मन्॥
Transliteration
dyāvā-pṛthivyor idam antaraṁ hi vyāptaṁ tvayaikena diśaś ca sarvāḥ
dṛṣṭvādbhutaṁ rūpam ugraṁ tavedaṁ loka-trayaṁ pravyathitaṁ mahātman
English
The space between heaven and earth and all directions are filled by You alone. Seeing Your fierce and wondrous form, the three worlds tremble, O Great One.
Hindi
आपके एक ही रूप से द्युलोक और पृथ्वी के बीच का सारा आकाश तथा सभी दिशाएँ भर गई हैं। आपके इस उग्र और अद्भुत रूप को देखकर तीनों लोक भय से व्याकुल हो रहे हैं।
श्लोक 21
अमी हि त्वां सुरसङ्घा विशन्ति केचिद्भीताः प्राञ्जलयो गृणन्ति।
स्वस्तीत्युक्त्वा महर्षिसिद्धसङ्घा स्तुवन्ति त्वां स्तुतिभिः पुष्कलाभिः॥
Transliteration
amī hi tvāṁ sura-saṅghā viśanti kecid bhītāḥ prāñjalayo gṛṇanti
svastīty uktvā maharṣi-siddha-saṅghā stuvanti tvāṁ stutibhiḥ puṣkalābhiḥ
English
Hosts of gods enter You. Some, terrified, offer prayers with folded hands. The great sages and perfected beings praise You with abundant hymns, saying “May all be well.”
Hindi
देवताओं के समूह आपके भीतर प्रवेश कर रहे हैं। कुछ भयभीत होकर हाथ जोड़कर स्तुति कर रहे हैं। महर्षि और सिद्धजन “स्वस्ति” कहकर आपकी प्रशंसा में अनेक स्तोत्र गा रहे हैं।
श्लोक 22
रुद्रादित्या वसवो ये च साध्या विश्वेऽश्विनौ मरुतश्चोष्मपाश्च।
गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसङ्घा वीक्षन्ते त्वां विस्मिताश्चैव सर्वे॥
Transliteration
rudrādityā vasavo ye ca sādhyā viśve’śvinau marutaś coṣmapāś ca
gandharva-yakṣāsura-siddha-saṅghā vīkṣante tvāṁ vismitāś caiva sarve
English
Rudras, Adityas, Vasus, Sadhyas, Vishvedevas, Ashvins, Maruts, ancestors, Gandharvas, Yakshas, Asuras, and Siddhas—all gaze upon You in wonder.
Hindi
रुद्र, आदित्य, वसु, साध्य, विश्वेदेव, अश्विनीकुमार, मरुत, पितर, गंधर्व, यक्ष, असुर और सिद्ध—सब आपको विस्मय से देख रहे हैं।
श्लोक 23
रूपं महत्ते बहुवक्त्रनेत्रं महाबाहो बहुबाहूरुपादम्।
बहूदरं बहुदंष्ट्राकरालं दृष्ट्वा लोकाः प्रव्यथितास्तथाऽहम्॥
Transliteration
rūpaṁ mahat te bahu-vaktra-netraṁ mahā-bāho bahu-bāhūru-pādam
bahūdarṁ bahu-daṁṣṭrā-karālaṁ dṛṣṭvā lokāḥ pravyathitās tathā’ham
English
Seeing Your vast form with many faces, many eyes, many arms, thighs, and feet, many bellies, and terrible tusks, the worlds are terrified, and so am I.
Hindi
आपके इस विशाल रूप को, जिसमें अनेक मुख, नेत्र, भुजाएँ, जंघाएँ, चरण, उदर और भयानक दाँत हैं, देखकर लोक भयभीत हैं और मैं भी व्याकुल हूँ।
श्लोक 24
नभःस्पृशं दीप्तमनेकवर्णं व्यात्ताननं दीप्तविशालनेत्रम्।
दृष्ट्वा हि त्वां प्रव्यथितान्तरात्मा धृतिं न विन्दामि शमं च विष्णो॥
Transliteration
nabhaḥ-spṛśaṁ dīptam aneka-varṇaṁ vyāttānanaṁ dīpta-viśāla-netram
dṛṣṭvā hi tvāṁ pravyathitāntar-ātmā dhṛtiṁ na vindāmi śamaṁ ca viṣṇo
English
O Vishnu, seeing Your blazing form touching the sky, multicolored, with wide open mouths and radiant eyes, my inner being trembles. I find no courage or peace.
Hindi
हे विष्णो, आकाश को स्पर्श करने वाला, अनेक वर्णों से युक्त, विस्तृत दहकते मुखों और विशाल नेत्रों वाला आपका रूप देखकर मेरा अंतरात्मा व्याकुल है। मेरी धैर्य और शांति नष्ट हो गई है।
श्लोक 25
दंष्ट्राकरालानि च ते मुखानि दृष्ट्वैव कालानलसन्निभानि।
दिशो न जाने न लभे च शर्म प्रसीद देवेश जगन्निवास॥
Transliteration
daṁṣṭrā-karālāni ca te mukhāni dṛṣṭvaiva kālānala-sannibhāni
diśo na jāne na labhe ca śarma prasīda deveśa jagan-nivāsa
English
Your mouths, terrifying with tusks, blazing like the fires of destruction, confound me. I know not the directions, nor find peace. Be gracious, O Lord of gods.
Hindi
आपके कालाग्नि जैसे भयंकर दाँतों वाले मुख देखकर मेरी दिशाएँ भ्रमित हो गई हैं। मुझे शांति नहीं मिल रही। हे देवेश, जगन्निवास, कृपा कीजिए।
श्लोक 26–27
अमी च त्वां धृतराष्ट्रस्य पुत्राः सर्वे सहैवावनिपालसङ्घैः।
भीष्मो द्रोणः सूतपुत्रस्तथाऽसौ सहास्मदीयैरपि योधमुख्यैः॥
वक्त्राणि ते त्वरितं विशन्ति दंष्ट्राकरालानि भयानकानि।
केचिद्विलग्ना दशनान्तरेषु सन्दृश्यन्ते चूर्णितैरुत्तमाङ्गैः॥
Transliteration
amī ca tvāṁ dhṛtarāṣṭrasya putrāḥ sarve sahaivāvani-pāla-saṅghaiḥ
bhīṣmo droṇaḥ sūta-putras tathāsau sahāsmadīyair api yodha-mukhyaiḥ
vaktrāṇi te tvaritaṁ viśanti daṁṣṭrā-karālāni bhayānakāni
kecid vilagnā daśanāntareṣu sandṛśyante cūrṇitair uttamāṅgaiḥ
English
All the sons of Dhritarashtra and their allied kings, along with Bhishma, Drona, Karna, and our foremost warriors, are rushing into Your fearful, tusked mouths. Some are stuck between Your teeth with their heads crushed.
Hindi
धृतराष्ट्र के पुत्रों के साथ अन्य राजा, भीष्म, द्रोण, कर्ण, और हमारे भी प्रमुख योद्धा आपके भयानक दाँतों वाले मुखों में तेज़ी से प्रवेश कर रहे हैं। कुछ के उत्तम अंग आपके दाँतों में फँसे और चूर्णित दिख रहे हैं।
श्लोक 28
यथा नदीनामबहोऽम्बुवेगाः समुद्रमेवाभिमुखा द्रवन्ति।
तथा तवामी नरलोकवीरा विशन्ति वक्त्राण्यभिविज्वलन्ति॥
Transliteration
yathā nadīnām bahavo’mbu-vegāḥ samudram evābhimukhā dravanti
tathā tavāmī nara-loka-vīrā viśanti vaktrāṇy abhivijvalanti
English
Just as rivers flow swiftly into the ocean, so these heroes of the human world rush into Your blazing mouths.
Hindi
जिस प्रकार अनेक नदियाँ वेग से समुद्र की ओर जाती हैं, वैसे ही ये नर-वीर आपके दहकते मुखों में प्रवेश कर रहे हैं।
श्लोक 29
यथा प्रदीप्तं ज्वलनं पतङ्गा विशन्ति नाशाय समृद्धवेगाः।
तथैव नाशाय विशन्ति लोकास्तवापि वक्त्राणि समृद्धवेगाः॥
Transliteration
yathā pradīptaṁ jvalanaṁ pataṅgā viśanti nāśāya samṛddha-vegāḥ
tathaiva nāśāya viśanti lokās tavāpi vaktrāṇi samṛddha-vegāḥ
English
As moths rush into a blazing fire to their destruction, so these beings rush swiftly into Your mouths to perish.
Hindi
जैसे पतंगे प्रज्वलित अग्नि में नाश के लिए प्रवेश करते हैं, वैसे ही ये लोक आपकी अग्नि-रूप मुखों में नाश के लिए प्रवेश कर रहे हैं।
श्लोक 30
लेलिह्यसे ग्रसमानः समन्ताल्लोकान्समग्रान्वदनैर्ज्वलद्भिः।
तेजोभिरापूर्य जगत्समग्रं भासस्तवोग्राः प्रतपन्ति विष्णो॥
Transliteration
lelihyase grasamānaḥ samantāl lokān samagrān vadanaiḥ jvaladbhih
tejobhira pūrya jagat samagraṁ bhāsas tavogrāḥ pratapanti viṣṇo
English
Devouring all worlds on every side with flaming mouths, You lick them up. Your fierce radiance fills the universe and scorches it, O Vishnu.
Hindi
आप चारों ओर से सब लोकों को ज्वलंत मुखों से निगल रहे हैं, उन्हें चाट रहे हैं। आपका उग्र तेज समस्त जगत को भरकर उसे जला रहा है, हे विष्णो।
श्लोक 31
आख्याहि मे को भवानुग्ररूपो नमोऽस्तु ते देववर प्रसीद।
विज्ञातुमिच्छामि भवन्तमाद्यं न हि प्रजानामि तव प्रवृत्तिम्॥
Transliteration
ākhyāhi me ko bhavān ugra-rūpo namo’stu te deva-vara prasīda
vijñātum icchāmi bhavantam ādyam na hi prajā nāmi tava pravṛttim
English
O Lord, please tell me who You are in this terrifying form. Salutations to You. O God Supreme, be gracious. I wish to know Your origin and purpose, for I do not understand Your actions.
Hindi
हे देवश्रेष्ठ, अपने इस उग्र रूप में आप कौन हैं, यह बताइए। आपको प्रणाम है। कृपा कीजिए। मैं जानना चाहता हूँ कि आप कौन हैं और आपके कार्य क्या हैं, क्योंकि मैं समझ नहीं पा रहा।
श्लोक 32
श्रीभगवानुवाच
कालोऽस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो लोकान्समाहर्तुमिह प्रवृत्तः।
ऋतेऽपि त्वां न भविष्यन्ति सर्वे येऽवस्थिताḥ प्रत्यनीकेषु योधाः॥
Transliteration
śrī-bhagavān uvāca
kālo’smi loka-kṣaya-kṛt pravṛddho lokān samāhartum iha pravṛttaḥ
ṛte’pi tvāṁ na bhaviṣyanti sarve ye’vasthitāḥ pratyanīkeṣu yodhāḥ
English
The Lord said: I am Time, the great destroyer, arisen to annihilate the worlds. Even without your action, all these warriors standing here shall cease to exist.
Hindi
भगवान बोले: मैं काल हूँ, लोकों का संहार करने के लिए प्रकट हुआ हूँ। तुम्हारे बिना भी ये सब योद्धा, जो दोनों पक्षों में खड़े हैं, नष्ट हो जाएँगे।
श्लोक 33
तस्मात्त्वमुत्तिष्ठ यशो लभस्व जित्वा शत्रून् भुङ्क्ष्व राज्यं समृद्धम्।
मयैवैते निहताः पूर्वमेव निमित्तमात्रं भव सव्यसाचिन्॥
Transliteration
tasmāt tvam uttiṣṭha yaśo labhasva jitvā śatrūn bhuṅkṣva rājyaṁ samṛddham
mayaivāite nihatāḥ pūrva-meva nimitta-mātraṁ bhava savyasācin
English
Therefore arise, win glory, conquer your enemies, and enjoy a prosperous kingdom. They are already slain by Me. O Arjuna, become merely My instrument.
Hindi
इसलिए उठो, यश प्राप्त करो, शत्रुओं को जीतकर समृद्ध राज्य का भोग करो। वे मेरे द्वारा पहले ही मारे जा चुके हैं। हे सव्यसाची, तुम केवल निमित्त बनो।
श्लोक 34
द्रोणं च भीष्मं च जयद्रथं च कर्णं तथान्यानपि योधवीरान्।
मया हतांस्त्वं जहि मा व्यथिष्ठा युध्यस्व जेतासि रणे सपत्नान्॥
Transliteration
droṇaṁ ca bhīṣmaṁ ca jayadrathaṁ ca karṇaṁ tathānyān api yodha-vīrān
mayā hatāṁs tvaṁ jahi mā vyathiṣṭhā yudhyasva jetāsi raṇe sapatnān
English
Drona, Bhishma, Jayadratha, Karna, and other brave warriors are already killed by Me. You kill them; do not hesitate. Fight, and you shall conquer your foes.
Hindi
द्रोण, भीष्म, जयद्रथ, कर्ण और अन्य वीर योद्धा मेरे द्वारा पहले ही मारे जा चुके हैं। तुम उन्हें मारो, भय मत करो। युद्ध करो, तुम विजयी होओगे।
श्लोक 35
सञ्जय उवाच
एतच्छ्रुत्वा वचनं केशवस्य कृताञ्जलिर्वेपमानः किरीटी।
नमस्कृत्वा भूय एवाह कृष्णं सगद्गदं भीतभीतः प्रणम्य॥
Transliteration
sañjaya uvāca
etac chrutvā vacanaṁ keśavasya kṛtāñjalir vepamānaḥ kirīṭī
namaskṛtvā bhūya evāha kṛṣṇaṁ sa-gadgadaṁ bhīta-bhītaḥ praṇamya
English
Sanjaya said: Hearing Krishna’s words, Arjuna, trembling and bowing with folded hands, spoke again in a choking voice, overwhelmed by fear.
Hindi
संजय बोले: केशव के वचन सुनकर किरिटधारी अर्जुन भय से काँपते हुए, हाथ जोड़कर, गदगद वाणी से पुनः बोले।
श्लोक 36
अर्जुन उवाच
स्थाने हर्षेह महाविभो तव नाम कीर्त्यं जगत्प्रहृष्यति।
रक्षांसि भीतानि दिशो द्रवन्ति सर्वे नमस्यन्ति च सिद्धसङ्घाः॥
Transliteration
arjuna uvāca
sthāne hṛṣīkeśa tava prahṛṣyaty jagat praśaṁsyati keśava
rakṣāṁsi bhītāni diśo dravanti sarve namasyanti ca siddha-saṅghāḥ
English
Arjuna said: O mighty Lord, it is fitting that the world rejoices and praises You. The demons flee in fear, and the perfected beings bow before You.
Hindi
अर्जुन बोले: हे महाविभो, यह उचित है कि संसार आपके नाम से हर्षित होता है। भयभीत राक्षस दिशाओं में भागते हैं, और सिद्धजन आपको प्रणाम करते हैं।
श्लोक 37
कस्माच्च ते न नमेरनमह्यन् महात्मन् गर्यसे ब्रह्मणोऽप्यादिकर्त्रे।
अनन्त देवेश जगन्निवास त्वमक्षरं सत्यमनन्तरूपम्॥
Transliteration
kasmāc ca te na nameran mahātman garīyase brahmaṇo’pyādi-kartre
ananta deveśa jagan-nivāsa tvam akṣaraṁ satyam ananta-rūpam
English
Why should they not bow to You, O Great One, the creator even of Brahma, the infinite Lord of gods, the refuge of the universe, the imperishable truth?
Hindi
हे महात्मा, जो ब्रह्मा के भी आदि कारण हैं, अनंत, देवेश, जगन्निवास, अक्षर और सत्य रूप हैं, आपको प्रणाम न करें ऐसा क्यों?
श्लोक 38
त्वमादिदेवः पुरुषः पुराणः त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम्।
वेत्तासि वेद्यं च परं च धाम त्वया ततं विश्वमनन्तरूप॥
Transliteration
tvam ādi-devaḥ puruṣaḥ purāṇaḥ tvam asya viśvasya paraṁ nidhānam
vettāsi vedyaṁ ca paraṁ ca dhāma tvayā tataṁ viśvam ananta-rūpa
English
You are the primal God, the eternal Person, the supreme refuge of the universe. You know and are the knowable, the supreme abode. Your infinite form pervades everything.
Hindi
आप आदि देव हैं, पुरातन पुरुष हैं, इस जगत के परम निधान हैं। आप ज्ञाता भी हैं और ज्ञेय भी। आपका अनंत रूप समस्त जगत में व्याप्त है।
श्लोक 39
वायुर्यमोऽग्निर्वरुणः शशाङ्कः प्रजापतिस्त्वं प्रपितामहश्च।
नमो नमस्तेऽस्तु सहस्रकृत्वः पुनश्च भूयोऽपि नमो नमस्ते॥
Transliteration
vāyur yamo’gnir varuṇaḥ śaśāṅkaḥ prajāpatis tvaṁ prapitāmahaś ca
namo namas te’stu sahasra-kṛtvaḥ punaś ca bhūyo’pi namo namas te
English
You are Vayu, Yama, Agni, Varuna, the moon, Brahma, and the great grandsire. I bow to You thousands of times; again and again I bow.
Hindi
आप वायु हैं, यम हैं, अग्नि हैं, वरुण हैं, चंद्रमा हैं, प्रजापति हैं और प्रपितामह हैं। आपको हजारों बार नमस्कार, फिर भी बार-बार प्रणाम।
श्लोक 40
नमः पुरस्तादथ पृष्ठतस्ते नमोऽस्तु ते सर्वत एव सर्व।
अनन्तवीर्यामितविक्रमस्त्वं सर्वं समाप्नोषि ततोऽसि सर्वः॥
Transliteration
namaḥ purastād atha pṛṣṭhatas te namo’stu te sarvata eva sarva
ananta-vīryāmita-vikramas tvaṁ sarvaṁ samāpnoṣi tato’si sarvaḥ
English
Salutations to You from the front, back, and all directions. You are infinite in strength and immeasurable in power. You pervade everything; therefore You are everything.
Hindi
आपको आगे से, पीछे से और सभी दिशाओं से नमस्कार। आप अनंत वीर्य वाले, अपरिमित पराक्रम वाले, सर्वव्यापक और सर्वस्व हैं।
श्लोक 41–42
सखेति मत्वा प्रणयेन वापि यच्छावहार्थं हसि मेऽव्ययात्मन।
सोऽहं तवाप्यच्युत योगमयं रूपं भयेन दर्शयामास॥
यच्चावहासार्थमसत्कृतोऽसि विहारशय्यासनभोजनेषु।
एकोऽथवाप्यक्षर विश्वरूप महानुभाव जायमानानां॥
श्लोक 41
सखेति मत्वा प्रसभं यदुक्तं हे कृष्ण हे यादव हे सखेति।
अजानता महिमानं तवेदं मया प्रमादात्प्रणयेन वा’पि॥
Transliteration
sakheti matvā prasabhaṁ yad uktaṁ he kṛṣṇa he yādava he sakheti
ajānātā mahimānaṁ tavedam mayā pramādāt praṇayena vā’pi
English
Thinking of You as my friend, I rashly said “O Krishna, O Yadava, O friend.” Not knowing Your greatness, I spoke out of carelessness or affection.
Hindi
आपको अपना मित्र मानकर मैंने कहा “हे कृष्ण, हे यादव, हे सखे।” आपके महिमामय स्वरूप को न जानकर मैंने प्रमाद या स्नेहवश ऐसा कहा।
श्लोक 42
यच्चावहासार्थमसत्कृतोऽसि विहारशय्यासनभोजनेषु।
एकोऽथवाप्यच्युत तत्समक्षं तत्क्षामये त्वामहमप्रमेयम्॥
Transliteration
yac cāvahāsārtham asatkṛto’si vihāra-śayyāsana-bhojaneṣu
eko’thavāpy acyuta tat-samakṣaṁ tat kṣāmaye tvām aham aprameyam
English
If, in play, while resting, sitting, or eating, I disrespected You, alone or before others, O Achyuta, I beg Your forgiveness, O immeasurable One.
Hindi
विहार, शय्या, आसन या भोजन के समय—चाहे अकेले में या दूसरों के सामने—यदि मैंने हँसी-मज़ाक में आपको अनादर किया हो, तो हे अच्युत, हे अपरिमेय, मैं क्षमा चाहता हूँ।
श्लोक 43
पितासि लोकस्य चराचरस्य त्वमस्य पूज्यश्च गुरुर्गरीयान्।
न त्वत्समोऽस्त्यभ्यधिकः कुतोऽन्यो लोकत्रयेऽप्यप्रतिमप्रभाव॥
Transliteration
pitāsi lokasya carācarasya tvam asya pūjyaś ca gurur garīyān
na tvat-samo’sty abhyadhikaḥ kuto’nyo loka-traye’py apratima-prabhāva
English
You are the father of all moving and unmoving beings, the most worthy of worship, the greatest teacher. No one equals You; who could surpass You, O Lord of incomparable power?
Hindi
आप चराचर संसार के पिता हैं, पूज्य हैं, गुरु हैं। आपकी बराबरी कोई नहीं कर सकता, तीनों लोकों में कौन आपसे बढ़कर हो सकता है?
श्लोक 44
तस्मात्प्रणम्य प्रणिधाय कायं प्रसादये त्वामहमीशमीड्यम्।
पितेव पुत्रस्य सखेति नानुस्तस्माद्देवं सहसा युक्ति धृत्या॥
Correct Traditional Version:
श्लोक 44
तस्मात्प्रणम्य प्रणिधाय कायं प्रसादये त्वामहमीशमीड्यम्।
पितेव पुत्रस्य सखेति मित्रं प्रियः प्रियायार्हसि देव सोढुम्॥
Transliteration
tasmāt praṇamya praṇidhāya kāyaṁ prasādaye tvām aham īśam īḍyam
piteva putrasya sakheti mitraṁ priyo priyāyārhasi deva soḍhum
English
Therefore, bowing down, I seek Your grace, O worshipful Lord. As a father forgives his son, a friend his friend, or a beloved his dear one, please forgive me.
Hindi
इसलिए मैं शरीर झुकाकर आपको प्रणाम करता हूँ और आपकी कृपा चाहता हूँ। जैसे पिता पुत्र को, मित्र मित्र को, और प्रिय प्रिय को क्षमा करता है, वैसे हे देव, आप भी मुझे क्षमा करें।
श्लोक 45
अदृष्टपूर्वं हृषितोऽस्मि दृष्ट्वा भयेन च प्रव्यथितं मनो मे।
तदेव मे दर्शय देव रूपं प्रसन्नरूपं भुवनस्य नाथ॥
Transliteration
adṛṣṭa-pūrvaṁ hṛṣito’smi dṛṣṭvā bhayena ca pravyathitaṁ mano me
tad eva me darśaya deva rūpaṁ prasanna-rūpaṁ bhuvanasya nātha
English
Seeing this form never seen before, I rejoice, yet my mind is troubled with fear. O Lord of all worlds, please show me again Your gentle form.
Hindi
इस अप्रत्याशित रूप को देखकर मैं आनंदित भी हूँ और भयभीत भी। हे भुवननाथ, कृपया अपना वही प्रसन्न, सौम्य रूप दिखाइए।
श्लोक 46
किरीटिनं गदिनं चक्रहस्तं इच्छामि त्वां द्रष्टुमहं तथैव।
तेनैव रूपेण चतुर्भुजेन सहस्रबाहो भव विश्वमूर्ते॥
Transliteration
kirīṭinaṁ gadinaṁ cakra-hastaṁ icchāmi tvāṁ draṣṭum ahaṁ tathaiva
tenaiva rūpeṇa catur-bhujena sahasra-bāho bhava viśva-mūrte
English
I wish to see You in Your crowned, four-armed form, holding mace and discus. O thousand-armed Universal Form, please appear in that form.
Hindi
मैं आपको उसी किरीटधारी, गदा-चक्रधारी, चतुर्भुज रूप में देखना चाहता हूँ। हे सहस्रबाहु, हे विश्वरूप, कृपया वही रूप धारण करें।
श्लोक 47
श्रीभगवानुवाच
मया प्रसन्नेन तवार्जुनैदं रूपं परं दर्शितमात्मयोगात्।
तेजोमयं विश्वमनन्तमाद्यं यन्मे त्वदन्येन न दृष्टपूर्वम्॥
Transliteration
śrī-bhagavān uvāca
mayā prasannena tavārjuna idaṁ rūpaṁ paraṁ darśitam ātma-yogāt
tejomayaṁ viśvam anantam ādyaṁ yan me tvad anyena na dṛṣṭa-pūrvam
English
The Lord said: By My grace, Arjuna, I showed you this supreme, radiant, infinite, primeval universal form—never seen by anyone before you.
Hindi
भगवान बोले: अर्जुन, मेरी प्रसन्नता से तुम्हें यह परम तेजस्वी, अनंत, आदि विश्वरूप दिखाया, जिसे तुमसे पहले किसी ने नहीं देखा।
श्लोक 48
न वेदयज्ञाध्ययनैर्न दानैर्न च क्रियाभिर्न तपोभिरुग्रैः।
एवंरूपः शक्य अहं नृलोके द्रष्टुं त्वदन्येन कुरुप्रवीर॥
Transliteration
na veda-yajñādhyayanaiḥ na dānaiḥ na ca kriyābhir na tapobhir ugraiḥ
evaṁ-rūpaḥ śakya ahaṁ nṛ-loke draṣṭuṁ tvad anyena kuru-pravīra
English
In the world of humans, I cannot be seen in this form by sacrifices, scripture study, charity, rituals, or severe austerities—only by you, O Arjuna.
Hindi
हे कुरुप्रवीर, मनुष्यलोक में यह रूप न वेदाध्ययन, न यज्ञ, न दान, न कर्मकांड और न ही कठोर तप से देखा जा सकता है। केवल तुम्हें यह दर्शन मिला है।
श्लोक 49
मा ते व्यथा मा च विमूढभावो दृष्ट्वा रूपं घोरमीदृङ्ममेदम्।
व्यपेतभीः प्रीतमनाः पुनस्त्वं तदेव मे रूपमिदं प्रमाणम्॥
Transliteration
mā te vyathā mā ca vimūḍha-bhāvo dṛṣṭvā rūpaṁ ghoram īdṛṅ mamedam
vyapeta-bhīḥ prīta-manāḥ punas tvaṁ tad eva me rūpam idaṁ prapaśya
English
Let your fear vanish and confusion end. Having seen My terrifying form, be joyful and behold My gentle form again.
Hindi
इस उग्र रूप को देखकर तुम्हें भय या भ्रम नहीं रखना चाहिए। निडर होकर, प्रसन्न मन से मेरा सौम्य रूप फिर देखो।
श्लोक 50
सञ्जय उवाच
इत्यर्जुनं वासुदेवस्तथोक्त्वा स्वं रूपं दर्शयामास भूयः।
आश्वासयामास च भीतमेनं भूत्वा पुनः सौम्यवपुर्महात्मा॥
Transliteration
sañjaya uvāca
ity arjunaṁ vāsudevas tathoktvā svaṁ rūpaṁ darśayām āsa bhūyaḥ
āśvāsayām āsa ca bhītam enaṁ bhūtvā punaḥ saumya-vapur mahātmā
English
Sanjaya said: Speaking thus, Vasudeva again showed Arjuna His normal, gentle form, comforting the frightened warrior.
Hindi
संजय बोले: इस प्रकार कहकर वासुदेव ने अपना सौम्य रूप पुनः दिखाया और भयभीत अर्जुन को शांत किया।
श्लोक 51
अर्जुन उवाच
दृष्ट्वेदं मानुषं रूपं तव सौम्यं जनार्दन।
इदानीमस्मि संसिद्धो भीतं मनो निवर्तते॥
Transliteration
arjuna uvāca
dṛṣṭvedaṁ mānuṣaṁ rūpaṁ tava saumyaṁ janārdana
idānīm asmi saṁsiddho bhītaṁ mano nivartate
English
Arjuna said: Seeing Your gentle human form, O Janardana, I am now steady, and my fear has gone.
Hindi
अर्जुन बोले: हे जनार्दन, आपका यह सौम्य मानुष रूप देखकर अब मेरा मन स्थिर हो गया है और भय दूर हो गया है।
श्लोक 52
श्रीभगवानुवाच
सुदुर्दर्शमिदं रूपं दृष्टवानसि यन्मम।
देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाङ्क्षिणः॥
Transliteration
śrī-bhagavān uvāca
sudurdarśam idaṁ rūpaṁ dṛṣṭavān asi yan mama
devā apy asya rūpasya nityaṁ darśana-kāṅkṣiṇaḥ
English
The Lord said: This form of Mine that you have seen is extremely difficult to behold. Even the gods long forever to see it.
Hindi
भगवान बोले: मेरा यह रूप, जिसे तुमने देखा, अत्यन्त दुरदर्श है। देवता भी इसे देखने की निरंतर इच्छा करते हैं।
श्लोक 53
नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया।
शक्य एवंविधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथा॥
Transliteration
nāhaṁ vedair na tapasā na dānena na cejyayā
śakya evaṁ-vidho draṣṭuṁ dṛṣṭavān asi māṁ yathā
English
Not by the Vedas, austerity, charity, or rituals can I be seen in this form, as you have seen Me.
Hindi
न वेदों द्वारा, न तप से, न दान से, न यज्ञ से मेरा यह रूप देखा जा सकता है, जैसा तुमने देखा है।
श्लोक 54
भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधोऽर्जुन।
ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परन्तप॥
Transliteration
bhaktyā tv ananyayā śakya aham evaṁ-vidho’rjuna
jñātuṁ draṣṭuṁ ca tattvena praveṣṭuṁ ca parantapa
English
Only by undivided devotion, O Arjuna, can I be truly known, seen, and entered into in this form.
Hindi
हे अर्जुन, अनन्य भक्ति से ही मुझे तत्त्व रूप से जाना, देखा और प्राप्त किया जा सकता है।
श्लोक 55
मत्कर्मकृन्मत्परमो मद्भक्तः सङ्गवर्जितः।
निर्वैरः सर्वभूतेषु यः स मामेति पाण्डव॥
Transliteration
mat-karma-kṛn mat-paramo mad-bhaktaḥ saṅga-varjitaḥ
nirvairaḥ sarva-bhūteṣu yaḥ sa mām eti pāṇḍava
English
O Arjuna, one who acts for Me, considers Me the supreme goal, is devoted to Me, free from attachment and free from hatred toward all beings—such a person comes to Me.
Hindi
हे पाण्डव, जो मेरे लिए कर्म करता है, मुझे परम मानता है, मेरा भक्त है, आसक्ति रहित है और सभी प्राणियों से निर्वैर है—वह मुझे प्राप्त होता है।