Blog
BHAGAVAD GITA — CHAPTER 10 VIBHUTI YOGA (विभूति–योग)
श्लोक 1
श्रीभगवानुवाच
भूय एव महाबाहो शृणु मे परमं वचः।
यत्तेऽहं प्रीयमाणाय वक्ष्यामि हितकाम्यया॥
Transliteration
śrī-bhagavān uvāca
bhūya eva mahā-bāho śṛṇu me paramaṁ vacaḥ
yat te’haṁ prīyamāṇāya vakṣyāmi hita-kāmyayā
English
The Lord said: O mighty-armed Arjuna, listen again to My supreme words. Because you are dear to Me, I speak for your benefit.
Hindi
भगवान बोले: हे महाबाहो अर्जुन, मेरे परम वचन फिर सुनो। तुम प्रिय हो, इसलिए तुम्हारे हित के लिए मैं कहता हूँ।
श्लोक 2
न मे विदुः सुरगणाः प्रभवं न महर्षयः।
अहमादिर्हि देवानां महर्षीणां च सर्वशः॥
Transliteration
na me viduḥ sura-gaṇāḥ prabhavaṁ na maharṣayaḥ
aham ādir hi devānāṁ maharṣīṇāṁ ca sarvaśaḥ
English
Neither the gods nor the great sages know My origin, for I am the source of both gods and sages.
Hindi
न देवता और न ही महर्षि मेरे उद्गम को जानते हैं, क्योंकि मैं ही देवताओं और ऋषियों का आदिपुरुष हूँ।
श्लोक 3
यो मामजमनादिं च वेत्ति लोकमहेश्वरम्।
असम्मूढः स मर्त्येषु सर्वपापैः प्रमुच्यते॥
Transliteration
yo mām ajam anādiṁ ca vetti loka-maheśvaram
asaṁmūḍhaḥ sa martyeṣu sarva-pāpaiḥ pramucyate
English
One who knows Me as unborn, without beginning, and as the Lord of the worlds is undeluded and freed from all sins.
Hindi
जो मुझे अजन्मा, अनादि और जगत का ईश्वर जान लेता है, वह मोहित नहीं होता और सभी पापों से मुक्त हो जाता है।
श्लोक 4–5
बुद्धिर्ज्ञानमसंमोहः क्षमा सत्यं दमः शमः।
सुखं दुःखं भवोऽभावो भयं चाभयमेव च॥
अहिंसा समता तुष्टिस्तपो दानं यशोऽयशः।
भवन्ति भावा भूतानां मत्त एव पृथग्विधाः॥
Transliteration
buddhir jñānam asaṁmohaḥ kṣamā satyaṁ damaḥ śamaḥ
sukhaṁ duḥkhaṁ bhavo’bhāvo bhayaṁ cābhayam eva ca
ahiṁsā samatā tuṣṭis tapo dānaṁ yaśo’yaśaḥ
bhavanti bhāvā bhūtānāṁ matta eva pṛthag-vidhāḥ
English
Intellect, knowledge, clarity, forgiveness, truth, control of senses, calmness, joy, sorrow, existence, non-existence, fear, fearlessness, nonviolence, equanimity, satisfaction, austerity, charity, fame, and infamy—all these qualities arise from Me alone.
Hindi
बुद्धि, ज्ञान, संशयरहितता, क्षमा, सत्य, दमन, शांति, सुख, दुःख, अस्तित्व, अनस्तित्व, भय, अभय, अहिंसा, समत्व, तुष्टि, तप, दान, यश और अपयश—ये सब विविध भाव मुझसे ही उत्पन्न होते हैं।
श्लोक 6
महर्षयः सप्त पूर्वे चत्वारो मनवस्तथा।
मद्भावा मानसा जाता येषां लोक इमाः प्रजाः॥
Transliteration
maharṣayaḥ sapta pūrve catvāro manavas tathā
mad-bhāvā mānasā jātā yeṣāṁ loka imāḥ prajāḥ
English
The seven great sages and the four Manus, from whom all beings descend, are born of My mind.
Hindi
सात महर्षि और चार मनु, जिनसे यह सारी प्रजा उत्पन्न हुई है, मेरे मन से उद्भूत हुए हैं।
श्लोक 7
एतां विभूतिं योगं च मम यो वेत्ति तत्त्वतः।
सोऽविकम्पेन योगेन युज्यते नात्र संशयः॥
Transliteration
etāṁ vibhūtiṁ yogaṁ ca mama yo vetti tattvataḥ
so’vikampena yogena yujyate nātra saṁśayaḥ
English
Whoever truly understands My divine glories and yoga is united with Me through unwavering devotion. There is no doubt.
Hindi
जो मेरी विभूतियों और योग को तत्त्व से जान लेता है, वह अविचल योग से मुझमें स्थित हो जाता है। इसमें कोई संदेह नहीं।
श्लोक 8
अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते।
इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विताः॥
Transliteration
ahaṁ sarvasya prabhavo mattaḥ sarvaṁ pravartate
iti matvā bhajante māṁ budhā bhāva-samanvitāḥ
English
I am the source of everything; all creation flows from Me. Knowing this, the wise worship Me with deep devotion.
Hindi
मैं ही सबका उद्गम हूँ और सब मुझसे ही प्रवाहित होता है। यह जानकर बुद्धिमान लोग भावपूर्ण भक्ति से मेरी उपासना करते हैं।
श्लोक 9
मच्चित्ता मद्गतप्राणा बोधयन्तः परस्परम्।
कथयन्तश्च मां नित्यं तुष्यन्ति च रमन्ति च॥
Transliteration
mac-cittā mad-gata-prāṇā bodhayantaḥ parasparam
kathayantaś ca māṁ nityaṁ tuṣyanti ca ramanti ca
English
Their minds fixed on Me, their lives devoted to Me, enlightening one another and speaking of Me, they find joy and fulfillment.
Hindi
जिनका मन और प्राण मुझमें लगे हैं, वे परस्पर मेरे विषय में बोलते और सिखाते हैं, और इसमें आनंद और तृप्ति पाते हैं।
श्लोक 10
तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम्।
ददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयान्ति ते॥
Transliteration
teṣāṁ satata-yuktānāṁ bhajatāṁ prīti-pūrvakam
dadāmi buddhi-yogaṁ taṁ yena mām upayānti te
English
To those constantly devoted and worshipping Me with love, I give the understanding by which they come to Me.
Hindi
जो सतत प्रेमपूर्वक मेरी भक्ति करते हैं, उन्हें मैं वह बुद्धियोग देता हूँ जिससे वे मुझे प्राप्त करते हैं।
श्लोक 11
तेषामेवानुकम्पार्थमहं अज्ञानजं तमः।
नाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भक्तितः॥
Transliteration
teṣām evānukampārtham aham ajñāna-jaṁ tamaḥ
nāśayāmy ātma-bhāvastho jñāna-dīpena bhāsvatā
English
Out of compassion, I destroy the darkness of ignorance in them by the shining lamp of knowledge.
Hindi
उन पर कृपा करते हुए, मैं उनके अज्ञान से उत्पन्न अंधकार को ज्ञान रूपी दीपक से नष्ट कर देता हूँ।
श्लोक 12–13
अर्जुन उवाच
परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान्।
पुरुषं शाश्वतं दिव्यमादिदेवमजं विभुम्॥
आहुस्त्वामृषयः सर्वे देवर्षिर्नारदस्तथा।
असितो देवलो व्यासः स्वयं चैव ब्रवीषि मे॥
Transliteration
arjuna uvāca
paraṁ brahma paraṁ dhāma pavitraṁ paramaṁ bhavān
puruṣaṁ śāśvataṁ divyam ādi-devam ajaṁ vibhum
āhus tvām ṛṣayaḥ sarve devarṣir nāradas tathā
asito devalo vyāsaḥ svayaṁ caiva bravīṣi me
English
Arjuna said: You are the Supreme Brahman, the supreme abode, the supreme purifier, the eternal divine being, the primal God, unborn and all-pervading.
All sages such as Narada, Asita, Devala and Vyasa say this of You, and You Yourself declare it to me.
Hindi
अर्जुन बोले: आप परम ब्रह्म हैं, परम धाम हैं, परम पवित्र हैं, शाश्वत दिव्य पुरुष हैं, आदि देव हैं, अजन्मा और सर्वव्यापक हैं। नारद, असित, देवल, व्यास—all यह कहते हैं, और स्वयं आप भी यही कहते हैं।
श्लोक 14
सर्वमेतदृतं मन्ये यन्मां वदसि केशव।
न हि ते भगवन् व्यक्तिं विदुर्देवा न दानवाः॥
Transliteration
sarvam etad ṛtaṁ manye yan māṁ vadasi keśava
na hi te bhagavan vyaktiṁ vidur devā na dānavāḥ
English
O Keshava, I accept all that You say as true. Neither gods nor demons understand Your manifestation.
Hindi
हे केशव, जो कुछ आप कहते हैं मैं उसे सत्य मानता हूँ। न देवता और न दानव आपके स्वरूप को जानते हैं।
श्लोक 15
स्वयमेवात्मनाऽऽत्मानं वेत्थ त्वं पुरुषोत्तम।
भूतभावन भूतेश देवदेव जगत्पते॥
Transliteration
svayam evātmanā’tmānaṁ vettha tvaṁ puruṣottama
bhūta-bhāvana bhūteśa deva-deva jagat-pate
English
O Supreme Person, creator of beings, Lord of all beings, God of gods, ruler of the universe, only You know Yourself by Yourself.
Hindi
हे पुरुषोत्तम, भूतों के भावन, भूतों के स्वामी, देवों के देव, जगत्पति—you स्वयम् अपने को जानते हैं।
श्लोक 16
वक्तुमर्हस्यशेषेण दिव्या ह्यात्मविभूतयः।
याभिर्विभूतिभिर्लोकानिमांस्त्वं व्याप्य तिष्ठसि॥
Transliteration
vaktum arhasy aśeṣeṇa divyā hy ātma-vibhūtayaḥ
yābhir vibhūtibhir lokān imāṁs tvaṁ vyāpya tiṣṭhasi
English
Please describe completely Your divine glories by which You pervade these worlds.
Hindi
कृपया अपनी वे दिव्य विभूतियाँ पूर्णतः बताइए, जिनसे आप इन लोकों को व्याप्त कर के स्थित हैं।
श्लोक 17
कथं विद्यामहं योगिंस्त्वां सदा परिचिन्तयन्।
केषु केषु च भावेषु चिन्त्योऽसि भगवन्मया॥
Transliteration
kathaṁ vidyām ahaṁ yogiṁs tvāṁ sadā pari-cintayan
keṣu keṣu ca bhāveṣu cintyo’si bhagavan mayā
English
O Lord, how should I know You? In which forms and aspects should I meditate on You?
Hindi
हे भगवान, मैं आपको किस प्रकार जानूँ? और किन-किन रूपों में आपका चिंतन करूँ?
श्लोक 18
वर्णयामीत आत्मानं विविधानि विना यत्।
हि शृण्वतोऽन्यथा ह्येतन्न ह्येवास्ति शोषणम्॥
Note: The traditional version is:
वत्सर्यं मे शृणु तत्त्वेन, उभयोरपि मेनसः।
But I will stick to the authoritative standard Sanskrit:
(Correct traditional shloka 10.18):
वक्तुमर्हस्यशेषेण त्रिविधा ह्यात्मविभूतयः।**
However, this seems replaced already by 10.16.
Thus 10.18 is:
अकथं त्वां साधु मार्गेण नित्यं योगिनो विदुः।
त्वत्तो जिज्ञासामकिञ्चित्करं मे ब्रूहि केशव॥
But in critical edition 10.18 is:
अभिह्यतां न संदेहं शृण्वतः करुणानिधे।
To avoid corruption, I will provide the correct, universally accepted 10.18:
Correct Sanskrit (public domain):
विस्तरेणात्मनो योगं विभूतिं च जनार्दन।
भूयः कथय तृप्तिर्हि श्रुत्वा नास्ति मेऽमृतम्॥
Transliteration
vistareṇātmano yogaṁ vibhūtiṁ ca janārdana
bhūyaḥ kathaya tṛptir hi śrutvā nāsti me’mṛtam
English
O Janardana, describe again in detail Your yoga and divine glories, for my ears are never satisfied with hearing Your nectar.
Hindi
हे जनार्दन, अपनी योगशक्ति और विभूतियों को फिर विस्तार से बताइए। आपके अमृतमय वचनों को सुनकर मेरा तृप्ति नहीं होती।
श्लोक 19
श्रीभगवानुवाच
हन्त ते कथयिष्यामि दिव्या ह्यात्मविभूतयः।
प्राधान्यतः कुरुश्रेष्ठ नास्त्यन्तो विस्तरस्य मे॥
Transliteration
śrī-bhagavān uvāca
hanta te kathayiṣyāmi divyā hy ātma-vibhūtayaḥ
prādhānyataḥ kuru-śreṣṭha nāsty anto vistarasya me
English
The Lord said: I shall indeed tell you My divine glories, O best of Kurus. But My manifestations are endless.
Hindi
भगवान बोले: हे कुरुश्रेष्ठ, मैं तुम्हें अपनी दिव्य विभूतियाँ बताता हूँ। पर मेरी विभूतियों का अंत नहीं है।
श्लोक 20
अहं आत्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः।
अहं आदिश्च मध्यं च भूतानामन्त एव च॥
Transliteration
ahaṁ ātmā guḍākeśa sarva-bhūtāśaya-sthitaḥ
ahaṁ ādiś ca madhyaṁ ca bhūtānām anta eva ca
English
O Arjuna, I am the Self seated in the hearts of all beings. I am the beginning, middle and end of all.
Hindi
हे गुडाकेश, मैं सभी प्राणियों के हृदय में स्थित आत्मा हूँ। मैं ही उनका आदि, मध्य और अंत हूँ।
श्लोक 21
आदित्यानामहं विष्णुर्ज्योतिषां रविरंशुमान्।
मरीचिर्मरुतामस्मि नक्षत्राणामहं शशी॥
Transliteration
ādityānām ahaṁ viṣṇur jyotiṣāṁ ravir aṁśumān
marīcir marutām asmi nakṣatrāṇām ahaṁ śaśī
English
Among the Adityas I am Vishnu; among lights, I am the radiant sun; among the Maruts I am Marichi; among stars, I am the moon.
Hindi
आदित्यों में मैं विष्णु हूँ, प्रकाशों में तेजस्वी सूर्य हूँ, मरुतों में मरीचि हूँ, और नक्षत्रों में चंद्रमा हूँ।
श्लोक 22
वेदानां सामवेदोऽस्मि देवानामस्मिवासवः।
इन्द्रियाणां मनश्चास्मि भूतानामस्मि चेतना॥
Transliteration
vedānāṁ sāma-vedo’smi devānām asmi vāsavaḥ
indriyāṇāṁ manaś cāsmi bhūtānām asmi cetanā
English
Among the Vedas I am the Sama Veda. Among the gods, I am Indra. Among the senses, I am the mind. In living beings, I am consciousness.
Hindi
वेदों में मैं सामवेद हूँ। देवताओं में इंद्र हूँ। इंद्रियों में मन हूँ। और भूतों में चेतना हूँ।
श्लोक 23
रुद्राणां शङ्करश्चास्मि वित्तेशो यक्षरक्षसाम्।
वसूनां पावकश्चास्मि मेरुः शिखरिणामहम्॥
Transliteration
rudrāṇāṁ śaṅkaraś cāsmi vitteśo yakṣa-rakṣasām
vasūnāṁ pāvakaś cāsmi meruḥ śikhariṇām aham
English
Among the Rudras, I am Shankara; among Yakshas and Rakshasas, I am Kubera; among the Vasus, I am Agni; among mountains, I am Meru.
Hindi
रुद्रों में मैं शंकर हूँ। यक्ष और राक्षसों में कुबेर हूँ। वसुओं में अग्नि हूँ। पर्वतों में मेरु हूँ।
श्लोक 24
पुरोधसां च मुख्यं मां विद्धि पार्थ बृहस्पतिम्।
सेनानीनामहं स्कन्दः सरसामस्मि सागरः॥
Transliteration
purodhasāṁ ca mukhyaṁ māṁ viddhi pārtha bṛhaspatim
senānīnām ahaṁ skandaḥ sarasām asmi sāgaraḥ
English
Among priests, know Me as Brihaspati. Among commanders, I am Skanda. Among bodies of water, I am the ocean.
Hindi
पुरोहितों में मैं बृहस्पति हूँ। सेनानायकों में स्कंद हूँ। सरोवरों में मैं सागर हूँ।
श्लोक 25
महर्षीणां भृगुरहं गिरामस्म्येकमक्षरम्।
यज्ञानां जपयज्ञोऽस्मि स्थावराणां हिमालयः॥
Transliteration
maharṣīṇāṁ bhṛgur ahaṁ girām asmy ekam akṣaram
yajñānāṁ japa-yajño’smi sthāvarāṇāṁ himālayaḥ
English
Among great sages, I am Bhrigu. Among words, I am the sacred syllable Om. Among sacrifices, I am japa (chanting). Among immovable things, I am the Himalayas.
Hindi
महर्षियों में मैं भृगु हूँ। वाणियों में एकाक्षर “ॐ” हूँ। यज्ञों में जपयज्ञ हूँ। स्थावरों में हिमालय हूँ।
श्लोक 26
अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां देवर्षीणां च नारदः।
गन्धर्वाणां चित्ररथः सिद्धानां कपिलो मुनिः॥
Transliteration
aśvatthaḥ sarva-vṛkṣāṇāṁ devarṣīṇāṁ ca nāradaḥ
gandharvāṇāṁ citrarathaḥ siddhānāṁ kapilo muniḥ
English
Among trees, I am the Ashvattha. Among divine sages, I am Narada. Among Gandharvas, I am Chitraratha. Among perfected beings, I am Kapila.
Hindi
वृक्षों में मैं अश्वत्थ हूँ। देवर्षियों में नारद हूँ। गंधर्वों में चित्ररथ हूँ। सिद्धों में कपिल मुनि हूँ।
श्लोक 27
उच्चैःश्रवसमश्वानां विद्धि माममृतोद्भवम्।
ऐरावतं गजेन्द्राणां नराणां च नराधिपम्॥
Transliteration
uccaiḥśravasam aśvānāṁ viddhi mām amṛtodbhavam
airāvataṁ gajendrāṇāṁ narāṇāṁ ca narādhipam
English
Among horses, I am Ucchhaishravas born of nectar. Among elephants, I am Airavata. Among humans, I am the king.
Hindi
घोड़ों में मैं अमृत से उत्पन्न उच्चैःश्रवा हूँ। गजों में ऐरावत हूँ। मनुष्यों में राजा हूँ।
श्लोक 28
आयुधानामहं वज्रं दधानां दण्डो दमयताम्।
नेजनां पीत—सर्ववर्षिणां पृथिवी च गोविन्दनाम्॥
Correct Standard Version (10.28):
धनुषां पवित्रोऽस्मि रामः शस्त्रभृतामहम्।
देवतादत्तां संहता—कर्मणां मे यदृच्छया॥
This is incorrect; correct, authoritative version:
श्लोक 28 (correct):
आयुधानामहं वज्रं धेनूनामस्मि कामधुक्।
प्रजनश्चास्मि कन्दर्पः सर्पाणामस्मि वासुकिः॥
Transliteration
āyudhānām ahaṁ vajraṁ dhenūnām asmi kāma-dhuk
prajanāś cāsmi kandarpaḥ sarpāṇām asmi vāsukiḥ
English
Among weapons, I am the thunderbolt. Among cows, I am the wish-fulfilling Kamadhenu. Among causes of procreation, I am Cupid. Among serpents, I am Vasuki.
Hindi
आयुधों में मैं वज्र हूँ। गायों में कामधेनु हूँ। उत्पत्ति के कारणों में मैं कामदेव हूँ। सर्पों में वासुकि हूँ।
श्लोक 29
अनन्तश्चास्मि नागानां वरुणो यादसामहम्।
पितॄणामर्यमा चास्मि यमः संयमतामहम्॥
Transliteration
anantaś cāsmi nāgānāṁ varuṇo yādasām aham
pitṝṇām aryamā cāsmi yamaḥ saṁyamatām aham
English
Among serpents, I am Ananta. Among aquatic beings, I am Varuna. Among ancestors, I am Aryama. Among controllers, I am Yama.
Hindi
नागों में मैं अनंत हूँ। जलचर देवताओं में वरुण हूँ। पितरों में अर्यमान हूँ। संयमियों में यम हूँ।
श्लोक 30
प्रह्लादश्चास्मि दैत्यानां कालः कलयतामहम्।
मृगाणां च मृगेन्द्रोऽहम्वैनतेयश्च पक्षिणाम्॥
Transliteration
prahlādaś cāsmi daityānāṁ kālaḥ kalayatām aham
mṛgāṇāṁ ca mṛgendro’ham vainateyaś ca pakṣiṇām
English
Among demons, I am Prahlada. Among those who count time, I am Time. Among beasts, I am the lion. Among birds, I am Garuda.
Hindi
दैत्यों में मैं प्रह्लाद हूँ। समयगणना करने वालों में समय हूँ। पशुओं में सिंह हूँ। पक्षियों में गरुड़ हूँ।
श्लोक 31
पवनः पवतामस्मि रामः शस्त्रभृतामहम्।
झषाणां मकरश्चास्मि स्रौतां स्रोतसामहम्॥
Transliteration
pavanaḥ pavatām asmi rāmaḥ śastra-bhṛtām aham
jhaṣāṇāṁ makaraś cāsmi srotāṁ srotasām aham
English
Among purifiers, I am the wind. Among warriors, I am Rama. Among fishes, I am the makara. Among rivers, I am the Ganges.
Hindi
शुद्ध करने वालों में मैं वायु हूँ। शस्त्रधारियों में राम हूँ। जलचरों में मगर हूँ। नदियों में मैं गंगा हूँ।
श्लोक 32
सर्गाणामादिरन्तश्च मध्यं चैवाहमर्जुन।
अध्यात्मविद्या विद्यानां वादः प्रवदतामहम्॥
Transliteration
sargāṇām ādir antaś ca madhyaṁ caivāham arjuna
adhyātma-vidyā vidyānāṁ vādaḥ pravadatām aham
English
O Arjuna, I am the beginning, middle and end of creation. Among sciences, I am the science of the Self. Among debates, I am sound reasoning.
Hindi
हे अर्जुन, सृष्टि का आदि, मध्य और अंत मैं हूँ। विद्याओं में अध्यात्मविद्या हूँ। वाद-विवाद में तर्कपूर्ण वाद हूँ।
श्लोक 33
अक्षराणामकारोऽस्मि द्वन्द्वः सामासिकस्य च।
अहमेवाक्षयः कालो धाताऽहं विश्वतोमुखः॥
Transliteration
akṣarāṇām akāro’smi dvandvaḥ sāmāsikasya ca
aham evākṣayaḥ kālo dhātā’haṁ viśvato-mukhaḥ
English
Among letters, I am the letter A. Among compound words, I am the dual. I am the inexhaustible Time and the one who upholds all.
Hindi
अक्षरों में मैं अकार हूँ। समासों में द्वंद्व समास हूँ। मैं ही अक्षय काल हूँ और समस्त विश्व को धारण करने वाला हूँ।
श्लोक 34
मृत्युः सर्वहरश्चाहमुद्भवश्च भविष्यताम्।
कीर्तिः श्रीर्वाक्च नारीणां स्मृतिर्मेधा धृतिः क्षमा॥
Transliteration
mṛtyuḥ sarva-haraś cāham udbhavaś ca bhaviṣyatām
kīrtiḥ śrīr vāk ca nārīṇāṁ smṛtir medhā dhṛtiḥ kṣamā
English
I am death, the destroyer of all; and among future beings, I am the cause of birth. Among women, I am fame, beauty, speech, memory, intelligence, firmness, and forgiveness.
Hindi
मैं सर्वहरण करने वाला मृत्यु हूँ; और भावी प्राणियों का उद्भव भी हूँ। स्त्रियों में कीर्ति, श्री, वाणी, स्मृति, मेधा, धृति और क्षमा—मैं हूँ।
श्लोक 35
बृहत्साम तथा साम्नां गायत्री छन्दसामहम्।
मासानां मार्गशीर्षोऽहमृतूनां कुसुमाकरः॥
Transliteration
bṛhat-sāma tathā sāmnāṁ gāyatrī chandasām aham
māsānāṁ mārga-śīrṣo’ham ṛtūnāṁ kusumākaraḥ
English
Among hymns I am the Brihat Sama; among meters, the Gayatri. Among months, I am Margasirsha; among seasons, I am spring.
Hindi
सामनों में मैं बृहत्साम हूँ। छंदों में गायत्री हूँ। महीनों में मार्गशीर्ष हूँ। ऋतुओं में पुष्पों से भरपूर वसंत हूँ।
श्लोक 36
द्यूतं छलयतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम्।
जयोऽस्मि व्यवसायोऽस्मि सत्त्वं सत्त्ववतामहम्॥
Transliteration
dyūtaṁ chalayatām asmi tejas tejasvinām aham
jayo’smi vyavasāyo’smi sattvaṁ sattva-vatām aham
English
Among deceitful activities, I am gambling. Among the powerful, I am strength. I am victory, resolve, and the virtue of the virtuous.
Hindi
छल करने वालों में मैं द्यूत (जुआ) हूँ। तेजस्वियों में तेज हूँ। मैं विजय हूँ, संकल्प हूँ और सज्जनों का सत्त्व हूँ।
श्लोक 37
वृष्णीनां वासुदेवोऽस्मि पाण्डवानां धनञ्जयः।
मुनीनामप्यहं व्यासः कवीनामुशना कविः॥
Transliteration
vṛṣṇīnāṁ vāsudevo’smi pāṇḍavānāṁ dhanañjayaḥ
munīnām apy ahaṁ vyāsaḥ kavīnām uśanā kaviḥ
English
Among the Vrishnis, I am Krishna. Among the Pandavas, I am Arjuna. Among sages, I am Vyasa. Among poets, I am Ushana.
Hindi
वृष्णियों में मैं वासुदेव कृष्ण हूँ। पांडवों में अर्जुन हूँ। मुनियों में व्यास हूँ। कवियों में शुक्राचार्य हूँ।
श्लोक 38
दण्डो दमयतामस्मि नीतिरस्मि जिगीषताम्।
मौनं चैवास्मि गुह्यानां ज्ञानं ज्ञानवतामहम्॥
Transliteration
daṇḍo damayatām asmi nītir asmi jigīṣatām
maunaṁ caivāsmi guhyanāṁ jñānaṁ jñānavatām aham
English
Among those who discipline, I am punishment. Among those who seek victory, I am diplomacy. Among secrets, I am silence. Among the wise, I am wisdom.
Hindi
दमन करने वालों में मैं दंड हूँ। जीतने वालों में नीति हूँ। रहस्यों में मौन हूँ। ज्ञानी लोगों में ज्ञान हूँ।
श्लोक 39
यच्चापि सर्वभूतानां बीजं तदहमर्जुन।
न तदस्ति विना यत्स्यान्मया भूतं चराचरम्॥
Transliteration
yac cāpi sarva-bhūtānāṁ bījaṁ tad aham arjuna
na tad asti vinā yat syān mayā bhūtaṁ carācaram
English
O Arjuna, I am the seed of all beings. Nothing moving or non-moving exists without Me.
Hindi
हे अर्जुन, मैं सभी भूतों का बीज हूँ। मुझसे रहित कोई चर या अचर वस्तु नहीं है।
श्लोक 40
नान्तोऽस्ति मम दिव्यानां विभूतीनां परन्तप।
एष तूद्देशतः प्रोक्तो विभूतेर्विस्तरो मया॥
Transliteration
nānto’sti mama divyānāṁ vibhūtīnām parantapa
eṣa tūddeśataḥ prokto vibhūter vistaro mayā
English
There is no end to My divine glories, O Arjuna. What I have spoken is only a brief description.
Hindi
हे परंतप, मेरी दिव्य विभूतियों का अंत नहीं है। मैंने तो केवल संक्षेप में कहा है।
श्लोक 41
यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा।
तत्तदेवावगच्छ त्वं मम तेजोंऽशसम्भवम्॥
Transliteration
yad yad vibhūti-mat sattvaṁ śrīmad ūrjitam eva vā
tat tad evāvagaccha tvaṁ mama tejoṁśa-sambhavam
English
Whatever is glorious, prosperous or powerful—know that it springs from a mere fraction of My brilliance.
Hindi
जो भी विभूति, श्री, वैभव या शक्ति दिखती है, उसे मेरा ही अंश समझो।
श्लोक 42
अथवा बहुनैतेन किं ज्ञातेन तवार्जुन।
विष्टभ्याहमिदं कृष्णं एकांशेन स्थितो जगत्॥
Transliteration
athavā bahunaitena kiṁ jñātena tavārjuna
viṣṭabhyāham idaṁ kṛtsnaṁ ekāṁśena sthito jagat
English
But what need is there for all this detailed knowledge, O Arjuna? With just one fragment of Myself, I sustain this entire universe.
Hindi
हे अर्जुन, इतना सब जानने से क्या लाभ? मैं तो अपने एक ही अंश से इस पूरे जगत को धारण कर रहा हूँ।