Bhagvad Gita

BHAGAVAD GITA — CHAPTER 3 KARMA YOGA (कर्म-योग)

श्लोक 1

अर्जुन उवाच
ज्यायसी चेत्कर्मणस्ते मता बुद्धिर्जनार्दन।
ततः किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव॥

Transliteration
arjuna uvāca
jyāyasī cet karmaṇas te matā buddhir janārdana
tataḥ kiṁ karmaṇi ghore māṁ niyojayasi keśava

English
Arjuna said: O Janardana, if you consider knowledge superior to action, then why do you urge me to engage in this dreadful action, O Keshava?

Hindi
अर्जुन बोले: हे जनार्दन, यदि आपके अनुसार बुद्धि कर्म से श्रेष्ठ है, तो हे केशव, आप मुझे इस भयंकर कर्म में क्यों लगाते हैं?

श्लोक 2

व्यामिश्रेणेव वाक्येन बुद्धिं मोहयसीव मे।
तदेकं वद निश्चित्य येन श्रेयोऽहमाप्नुयाम्॥

Transliteration
vyāmiśreṇeva vākyena buddhiṁ mohayasīva me
tad ekaṁ vada niścitya yena śreyo’ham āpnuyām

English
Your words seem confusing to me, as if mixed. Please tell me clearly one path by which I may attain what is best.

Hindi
आपके वचन मुझे मिले-जुले और भ्रमित से लगते हैं। कृपया निश्चित रूप से एक मार्ग बताइए जिससे मैं कल्याण प्राप्त कर सकूँ।

श्लोक 3

श्रीभगवानुवाच
लोकेऽस्मिन्द्विविधा निष्ठा पुरा प्रोक्ता मयानघ।
ज्ञानयोगेन सांख्यानां कर्मयोगेन योगिनाम्॥

Transliteration
śrī-bhagavān uvāca
loke’smin dvividhā niṣṭhā purā proktā mayānagha
jñāna-yogena sāṅkhyānāṁ karma-yogena yoginām

English
The Lord said: O sinless one, I taught that in this world there are two paths: the path of knowledge for thinkers, and the path of action for those who engage in yoga.

Hindi
भगवान बोले: हे अनघ, इस संसार में मैंने दो मार्ग बताए हैं। सांख्य के लिए ज्ञानयोग और कर्म में लगे लोगों के लिए कर्मयोग।

श्लोक 4

न कर्मणामनारम्भान्नैष्कर्म्यं पुरुषोऽश्नुते।
न च संन्यसनादेव सिद्धिं समधिगच्छति॥

Transliteration
na karmaṇām anārambhān naiṣkarmyaṁ puruṣo’śnute
na ca saṁnyasanād eva siddhiṁ samadhigacchati

English
One does not attain freedom from action by avoiding action. Nor does one achieve perfection merely by renouncing action.

Hindi
कर्म का आरम्भ न करने से मनुष्य निष्कर्मता नहीं पाता, और केवल संन्यास लेने से भी सिद्धि नहीं मिलती।

श्लोक 5

न हि कश्चित्क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत्।
कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैर्गुणैः॥

Transliteration
na hi kaścit kṣaṇam api jātu tiṣṭhaty akarma-kṛt
kāryate hy avaśaḥ karma sarvaḥ prakṛti-jair guṇaiḥ

English
No one can remain even for a moment without action. Everyone is compelled to act by the qualities born of nature.

Hindi
कोई भी क्षणभर कर्म किए बिना नहीं रह सकता। प्रकृति के गुणों से प्रेरित होकर सभी को कर्म करना ही पड़ता है।

श्लोक 6

कर्मेन्द्रियाणि संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन्।
इन्द्रियार्थान्विमूढात्मा मिथ्याचारः स उच्यते॥

Transliteration
karma-indriyāṇi saṁyamya ya āste manasā smaran
indriyārthān vimūḍhātmā mithyācāraḥ sa ucyate

English
One who restrains the organs of action but dwells mentally on sense objects is deluded and called a hypocrite.

Hindi
जो कर्मेन्द्रियों को रोककर मन में विषयों का चिंतन करता रहता है, वह मोहग्रस्त और मिथ्याचारी कहलाता है।

श्लोक 7

यस्त्विन्द्रियाणि मनसा नियम्यारभतेऽर्जुन।
कर्मेन्द्रियैः कर्मयोगमसक्तः स विशिष्यते॥

Transliteration
yas tv indriyāṇi manasā niyamyārabhate’rjuna
karma-indriyaiḥ karma-yogam asaktaḥ sa viśiṣyate

English
But one who controls the senses with the mind and performs action without attachment excels.

Hindi
पर जिस व्यक्ति ने मन से इंद्रियों को नियंत्रित कर लिया है और बिना आसक्ति कर्म करता है, वह श्रेष्ठ होता है।

श्लोक 8

नियतं कुरु कर्म त्वं कर्म ज्यायो ह्यकर्मणः।
शरीरयात्रापि च ते न प्रसिद्ध्येदकर्मणः॥

Transliteration
niyataṁ kuru karma tvaṁ karma jyāyo hy akarmaṇaḥ
śarīra-yātrāpi ca te na prasiddhyed akarmaṇaḥ

English
Perform your prescribed duties. Action is better than inaction. Even the maintenance of your body would not be possible through inaction.

Hindi
नियत कर्म करो, क्योंकि कर्म अकर्म से श्रेष्ठ है। शरीर की यात्रा भी अकर्म से नहीं चल सकती।

श्लोक 9

यज्ञार्थात्कर्मणोन्यत्र लोकोऽयं कर्मबन्धनः।
तदर्थं कर्म कौन्तेय मुक्तसङ्गः समाचर॥

Transliteration
yajñārthāt karmaṇo’nyatra loko’yaṁ karma-bandhanaḥ
tad-arthaṁ karma kaunteya mukta-saṅgaḥ samācara

English
Actions done for sacrifice free one from bondage. Actions done otherwise bind. Therefore, O Kaunteya, act without attachment.

Hindi
यज्ञ के लिए किए गए कर्म ही बंधनमुक्त करते हैं, अन्य सब कर्म बंधन देते हैं। इसलिए हे कौन्तेय, आसक्ति छोड़कर कर्म करो।

श्लोक 10

सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः।
अनेन प्रसविष्यध्वमेष वोऽस्त्विष्टकामधुक्॥

Transliteration
saha-yajñāḥ prajāḥ sṛṣṭvā purogāca prajāpatiḥ
anena prasaviṣyadhvam eṣa vo’stv iṣṭa-kāma-dhuk

English
In the beginning, the Creator made humans along with sacrifice and said: By this shall you prosper; may this fulfill your desires.

Hindi
सृष्टि के आरंभ में प्रजापति ने यज्ञ सहित प्रजाओं को उत्पन्न कर कहा कि इसी से तुम उन्नति करोगे और अपनी इच्छाएँ पूर्ण करोगे।

श्लोक 11

देवान्भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः।
परस्परं भावयन्तः श्रेयः परमवाप्स्यथ॥

Transliteration
devān bhāvayatānena te devā bhāvayantu vaḥ
parasparaṁ bhāvayantaḥ śreyaḥ param avāpsyatha

English
Nourish the gods through sacrifice, and the gods will nourish you. Supporting each other, you will attain the highest good.

Hindi
यज्ञ से देवताओं का पोषण करो और देवता तुम्हारा। इस प्रकार एक-दूसरे का पालन करते हुए तुम श्रेष्ठ फल पाओगे।

श्लोक 12

इष्टान्भोगान्हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञभाविताः।
तैर्दत्तानप्रतग्राह्यस्त्योयो भुङ्क्ते स्तेन एव सः॥

Transliteration
iṣṭān bhogān hi vo devā dāsyante yajña-bhāvitāḥ
tair dattān apradāyaibhyo yo bhuṅkte stena eva saḥ

English
The gods, pleased by sacrifice, will grant you desired enjoyments. But one who enjoys without offering back is a thief.

Hindi
यज्ञ से प्रसन्न देवता तुम्हें प्रिय भोग देंगे। पर जो दिए हुए को लौटाए बिना भोगता है, वह चोर कहलाता है।

श्लोक 13

यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः।
भुञ्जते ते त्वघं पापा ये पचन्त्यात्मकारणात्॥

Transliteration
yajña-śiṣṭāśinaḥ santo mucyante sarva-kilbiṣaiḥ
bhuñjate te tv aghaṁ pāpā ye pacanty ātma-kāraṇāt

English
The righteous who partake of the remains of sacrifice are freed from sin. Those who cook only for themselves eat sin.

Hindi
यज्ञ का शेष प्रसाद ग्रहण करने वाले संत सभी पापों से मुक्त होते हैं। जो केवल अपने लिए पकाते हैं, वे पाप ही खाते हैं।

श्लोक 14

अन्नाद्भवन्ति भूतानि पर्जन्यादन्नसंभवः।
यज्ञाद्भवति पर्जन्यो यज्ञः कर्मसमुद्भवः॥

Transliteration
annād bhavanti bhūtāni parjanyād anna-sambhavaḥ
yajñād bhavati parjanyo yajñaḥ karma-samudbhavaḥ

English
From food beings arise; from rain comes food; from sacrifice comes rain; and sacrifice arises from action.

Hindi
अन्न से प्राणी उत्पन्न होते हैं, वर्षा से अन्न उत्पन्न होता है, यज्ञ से वर्षा होती है और यज्ञ कर्म से उत्पन्न होता है।

श्लोक 15

कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि ब्रह्माक्षरसमुद्भवम्।
तस्मात्सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम्॥

Transliteration
karma brahmodbhavaṁ viddhi brahmākṣara-samudbhavam
tasmāt sarva-gataṁ brahma nityaṁ yajñe pratiṣṭhitam

English
Know that action comes from Brahma, and Brahma from the Imperishable. Hence Brahma is ever established in sacrifice.

Hindi
कर्म ब्रह्म से उत्पन्न होता है और ब्रह्म अक्षर से। इसलिए सर्वव्यापी ब्रह्म सदा यज्ञ में प्रतिष्ठित है।

श्लोक 16

एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः।
अघायुरिन्द्रियारामो मोघं पार्थ स जीवति॥

Transliteration
evaṁ pravartitaṁ cakraṁ nānuvartayatīha yaḥ
aghāyur indriyārāmo moghaṁ pārtha sa jīvati

English
One who does not follow this cycle lives in vain, delighting only in the senses.

Hindi
हे पार्थ, जो इस प्रवर्तित चक्र का अनुसरण नहीं करता, वह व्यर्थ जीवित रहता है और इंद्रियों में ही रमण करता है।

श्लोक 17

यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानवः।
आत्मन्येव च सन्तुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यते॥

Transliteration
yas tv ātma-ratir eva syād ātma-tṛptaś ca mānavaḥ
ātmany eva ca santuṣṭas tasya kāryaṁ na vidyate

English
But the person who delights in the Self, is satisfied in the Self, and content in the Self, has nothing to accomplish.

Hindi
जो मनुष्य आत्मा में ही आनंदित, आत्मा में ही तृप्त और आत्मा में संतुष्ट है, उसके लिए कोई कर्तव्य नहीं रहता।

श्लोक 18

नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन।
न चास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रयः॥

Transliteration
naiva tasya kṛtenārtho nākṛtena iha kaścana
na cāsya sarva-bhūteṣu kaścid artha-vyapāśrayaḥ

English
He has no dependence on any action, nor on inaction. He has nothing to gain from any being.

Hindi
उसका न किए हुए से कुछ लेना है, न किए बिना कुछ खोना। न किसी प्राणी से उसे कुछ प्राप्त करना है।

श्लोक 19

तस्मादसक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर।
असक्तो ह्याचरन्कर्म परमाप्नोति पूरुषः॥

Transliteration
tasmād asaktaḥ satataṁ kāryaṁ karma samācara
asakto hy ācaran karma param āpnoti pūruṣaḥ

English
Therefore, perform your duty constantly, without attachment. By acting without attachment, one attains the highest.

Hindi
इसलिए बिना आसक्ति के नित्य अपना कर्तव्य करो। आसक्ति रहित होकर कर्म करने से मनुष्य परम अवस्था को प्राप्त करता है।

श्लोक 20

कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः।
लोकसंग्रहमेवापि सम्पश्यन्कर्तुमर्हसि॥

Transliteration
karmaṇaiva hi saṁsiddhim āsthitā janakādayaḥ
loka-saṅgraham evāpi sampaśyan kartum arhasi

English
King Janaka and others attained perfection through action alone. You should act also for the welfare of the world.

Hindi
जनक आदि राजाओं ने कर्म के द्वारा ही सिद्धि पाई। इसलिए तुम्हें भी लोकसंग्रह के लिए कर्म करना चाहिए।

श्लोक 21

यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः।
स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते॥

Transliteration
yad yad ācarati śreṣṭhas tat tad evetaro janaḥ
sa yat pramāṇaṁ kurute lokas tad anuvartate

English
Whatever a great person does, others follow. Whatever standard he sets, the world pursues.

Hindi
श्रेष्ठ पुरुष जैसा आचरण करता है, अन्य लोग भी वैसा ही करते हैं। वह जो मानक स्थापित करता है, संसार उसका अनुसरण करता है।

श्लोक 22

न मे पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किञ्चन।
नानवाप्तमवाप्यम्वा तथापि करॊमि कर्म॥

Transliteration
na me pārtha asti kartavyaṁ triṣu lokeṣu kiñcana
nānavāptam avāptavyaṁ vā tathāpi karomi karma

English
O Partha, in the three worlds I have nothing to gain or achieve, yet I continue to act.

Hindi
हे पार्थ, तीनों लोकों में मेरे लिए कुछ भी करने को नहीं है, न कोई अप्राप्त वस्तु है। फिर भी मैं कर्म करता हूँ।

श्लोक 23

यदि ह्यहं न वर्तेयं जातु कर्मण्यतन्द्रितः।
मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः॥

Transliteration
yadi hy ahaṁ na varteyaṁ jātu karmaṇy atandritaḥ
mama vartmānuvartante manuṣyāḥ pārtha sarvaśaḥ

English
If I ever ceased to act, O Partha, all people would follow my path.

Hindi
यदि मैं कर्म न करूँ तो हे पार्थ, सब मनुष्य मेरे मार्ग का अनुसरण करेंगे।

श्लोक 24

उत्सीदेयुरिमे लोका न कुर्यां कर्म चेदहम्।
सङ्करस्य च कर्ता स्यामुपहन्यामिमाः प्रजाः॥

Transliteration
utsīdeyur ime lokā na kuryāṁ karma ced aham
saṅkarasya ca kartā syām upahanyām imāḥ prajāḥ

English
If I did not perform action, these worlds would perish. I would be the cause of disorder and destruction of people.

Hindi
यदि मैं कर्म न करूँ तो ये लोक नष्ट हो जाएँगे, और मैं वर्णसंकर तथा प्रजाओं के विनाश का कारण बनूँगा।

श्लोक 25

सक्ताः कर्मण्यविद्वांसो यथा कुर्वन्ति भारत।
कुर्याद्विद्वांस्तथासक्तश्चिकीर्षुर्लोकसंग्रहम्॥

Transliteration
saktāḥ karmaṇy avidvāṁso yathā kurvanti bhārata
kuryād vidvāṁs tathā’saktaś cikīrṣur loka-saṅgraham

English
O Bharata, just as the ignorant act with attachment, so should the wise act, but without attachment, for the welfare of the world.

Hindi
हे भारत, जैसे अज्ञानी लोग आसक्ति से कर्म करते हैं, वैसे ही विद्वान भी लोकसंग्रह की इच्छा से परंतु बिना आसक्ति कर्म करें।

श्लोक 26

न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनाम्।
जोषयेत्सर्वकर्माणि विद्वान्युक्तः समाचरन्॥

Transliteration
na buddhi-bhedaṁ janayed ajñānāṁ karma-saṅginām
joṣayet sarva-karmāṇi vidvān yuktaḥ samācaran

English
The wise should not disturb the minds of the ignorant who are attached to action. Instead, by performing actions properly, he should inspire them to act.

Hindi
ज्ञानी व्यक्ति कर्म में आसक्त अज्ञानियों की बुद्धि को विचलित न करे। बल्कि स्वयं सही प्रकार से कर्म करके उन्हें प्रेरित करे।

श्लोक 27

प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः।
अहंकारविमूढात्मा कर्ताहमिति मन्यते॥

Transliteration
prakṛteḥ kriyamāṇāni guṇaiḥ karmāṇi sarvaśaḥ
ahaṁkāra-vimūḍhātmā kartāham iti manyate

English
All actions are performed by the qualities of nature. But one whose mind is deluded by ego thinks “I am the doer.”

Hindi
सभी कर्म प्रकृति के गुणों द्वारा किए जाते हैं, पर अहंकार से मोहित व्यक्ति सोचता है कि “मैं ही कर्ता हूँ।”

श्लोक 28

तत्त्ववित्तु महाबाहो गुणकर्मविभागयोः।
गुणा गुणेषु वर्तन्त इति मत्वा न सज्जते॥

Transliteration
tattva-vit tu mahā-bāho guṇa-karma-vibhāgayoḥ
guṇā guṇeṣu vartanta iti matvā na sajjate

English
But the one who knows the truth understands that the senses and their objects interact according to the modes of nature and thus remains unattached.

Hindi
हे महाबाहो, तत्व को जानने वाला समझता है कि केवल गुण ही गुणों में कार्य करते हैं, इसलिए वह आसक्त नहीं होता।

श्लोक 29

प्रकृतेर्गुणसम्मूढाः सज्जन्ते गुणकर्मसु।
तानकृत्स्नविदो मन्दान्कृत्स्नविन्न विचालयेत्॥

Transliteration
prakṛter guṇa-sammūḍhāḥ sajjante guṇa-karmasu
tān akṛtsna-vido mandān kṛtsnavin na vicālayet

English
Those deluded by the modes of nature become attached to their actions. The wise should not unsettle such persons who lack full understanding.

Hindi
जो प्रकृति के गुणों से मोहित होते हैं, वे अपने कर्मों से आसक्त हो जाते हैं। ज्ञानी को ऐसे अल्पज्ञ लोगों को विचलित नहीं करना चाहिए।

श्लोक 30

मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा।
निर्ममो निरहंकारो युध्यस्व विगतज्वरः॥

Transliteration
mayi sarvāṇi karmāṇi saṁnyasyādhyātma-cetasā
nirmamo nirahaṁkāro yudhyasva vigata-jvaraḥ

English
Dedicate all your actions to Me with a spiritual mind. Free from possessiveness and ego, fight without agitation.

Hindi
सभी कर्म मुझे समर्पित कर, आत्मभाव से युक्त होकर, ममता और अहंकार छोड़कर, शोक रहित होकर युद्ध करो।

श्लोक 31

ये मे मतमिदं नित्यमनुतिष्ठन्ति मानवाः।
श्रद्धावन्तोऽनसूयन्तो मुच्यन्ते तेऽपि कर्मभिः॥

Transliteration
ye me matam idaṁ nityam anutiṣṭhanti mānavāḥ
śraddhāvanto’nasūyanto mucyante te’pi karmabhiḥ

English
Those humans who follow My teaching with faith and without criticism become free from the bondage of actions.

Hindi
जो मनुष्य मेरी इस शिक्षा को श्रद्धा से और बिना दोष खोजे स्वीकार करते हैं, वे भी कर्मबंधन से मुक्त होते हैं।

श्लोक 32

ये त्वेतदभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम्।
सर्वज्ञानविमूढांस्तान्विद्धि नष्टानचेतसः॥

Transliteration
ye tv etad abhyasūyanto nānutiṣṭhanti me matam
sarva-jñāna-vimūḍhāṁs tān viddhi naṣṭān acetasaḥ

English
But those who do not follow My teaching and find faults in it are deluded in all knowledge and are lost.

Hindi
जो मेरी इस शिक्षा का पालन नहीं करते और उसमें दोष देखते हैं, वे समस्त ज्ञान से भ्रमित और नष्ट-बुद्धि कहलाते हैं।

श्लोक 33

सदृशं चेष्टते स्वस्याः प्रकृतेर्ज्ञानवानपि।
प्रकृतिं यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति॥

Transliteration
sadṛśaṁ ceṣṭate svasyāḥ prakṛter jñānavān api
prakṛtiṁ yānti bhūtāni nigrahaḥ kiṁ kariṣyati

English
Even a wise person acts according to his nature. All beings follow their nature. What can repression accomplish?

Hindi
ज्ञानवान भी अपनी प्रकृति के अनुसार ही आचरण करता है। सभी प्राणी अपनी प्रकृति को ही प्राप्त होते हैं। केवल दमन से क्या होगा?

श्लोक 34

इन्द्रियस्येन्द्रियस्यार्थे रागद्वेषौ व्यवस्थितौ।
तयोर्न वशमागच्छेतौ ह्यस्य परिवर्तिनौ॥

Transliteration
indriyasya indriyasyārthe rāga-dveṣau vyavasthitau
tayor na vaśam āgacchet tau hy asya paripanthinau

English
Attachment and aversion arise toward sense objects. Do not fall under their control; they are obstacles on the path.

Hindi
प्रत्येक इंद्रिय के विषय में राग और द्वेष स्थित होते हैं। उनके वश में मत हो जाओ, क्योंकि वे मार्ग में बाधक हैं।

श्लोक 35

श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात्।
स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः॥

Transliteration
śreyān sva-dharmo viguṇaḥ para-dharmāt sv-anuṣṭhitāt
sva-dharme nidhanaṁ śreyaḥ para-dharmo bhayāvahaḥ

English
One’s own duty, though imperfectly performed, is better than another’s duty performed well. Dying in one’s own duty is better; another’s duty is dangerous.

Hindi
दोषपूर्ण होने पर भी स्वधर्म श्रेष्ठ है। परधर्म का उत्तम पालन भी अच्छा नहीं। स्वधर्म में मृत्यु भी कल्याणकारी है, परधर्म भय देने वाला है।

श्लोक 36

अर्जुन उवाच
अथ केन प्रयुक्तोऽयं पापं चरति पूरुषः।
अनिच्छन्नपि वार्ष्णेय बलादिव नियोजितः॥

Transliteration
arjuna uvāca
atha kena prayukto’yaṁ pāpaṁ carati pūruṣaḥ
anicchann api vārṣṇeya balād iva niyojitaḥ

English
Arjuna said: O Krishna, by what force does a person commit sin, even unwillingly, as if driven by force?

Hindi
अर्जुन बोले: हे वार्ष्णेय, मनुष्य अनिच्छा होते हुए भी किसके द्वारा बलपूर्वक पाप करने को प्रवृत्त होता है?

श्लोक 37

श्रीभगवानुवाच
काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्भवः।
महाशनो महापाप्मा विद्ध्येनमिह वैरिणम्॥

Transliteration
śrī-bhagavān uvāca
kāma eṣa krodha eṣa rajo-guṇa-samudbhavaḥ
mahāśano mahā-pāpmā viddhy enam iha vairiṇam

English
The Lord said: It is desire, it is anger, born of the mode of passion. It is insatiable and greatly sinful. Know this to be the enemy.

Hindi
भगवान बोले: यह काम ही है, यह क्रोध ही है, जो रजोगुण से उत्पन्न होता है। यह अतृप्त और महापापी है। इसे ही अपना शत्रु जानो।

श्लोक 38

धूमेनाव्रियते वह्निर्यथादर्शो मलेन च।
यथोल्बेनावृतो गर्भस्तथा तेनेदमावृतम्॥

Transliteration
dhūmenāvriyate vahnir yathādarśo malena ca
yatholbenāvṛto garbhas tathā tenedam āvṛtam

English
As fire is covered by smoke, a mirror by dust, and a fetus by the womb, so knowledge is covered by desire.

Hindi
जैसे धुएँ से अग्नि, मैल से दर्पण और गर्भ से भ्रूण ढका रहता है, वैसे ही ज्ञान कामना से ढक जाता है।

श्लोक 39

आवृतं ज्ञानमेतेन ज्ञानिनो नित्यवैरिणा।
कामरूपेण कौन्तेय दुर्निग्रहणेन च॥

Transliteration
āvṛtaṁ jñānam etena jñānino nitya-vairiṇā
kāma-rūpeṇa kaunteya dur-nigraheṇa ca

English
O Kaunteya, wisdom is covered by this eternal enemy of the wise, which appears as desire and is difficult to control.

Hindi
हे कौन्तेय, यही काम रूपी शत्रु ज्ञानी के ज्ञान को ढक लेता है और यह सदा से उसका विरोधी रहा है।

श्लोक 40

इन्द्रियाणि मनो बुद्धिरस्याधिष्ठानमुच्यते।
एतैर्विमोहयत्येष ज्ञानमावृत्य देहिनम्॥

Transliteration
indriyāṇi mano buddhir asyādhiṣṭhānam ucyate
etair vimohayaty eṣa jñānam āvṛtya dehinam

English
The senses, the mind and the intellect are said to be its seat. Through them, desire deludes the embodied soul by covering knowledge.

Hindi
इंद्रियाँ, मन और बुद्धि इसका आधार हैं। इन्हीं के माध्यम से यह काम रूपी शत्रु देही का ज्ञान ढककर उसे मोहित करता है।

श्लोक 41

तस्मात्त्वमिन्द्रियाण्यादौ नियम्य भरतर्षभ।
पाप्मानं प्रजहि ह्येनं ज्ञानविज्ञाननाशनम्॥

Transliteration
tasmāt tvam indriyāṇy ādau niyamya bharatarṣabha
pāpmānaṁ prajahi hy enaṁ jñāna-vijñāna-nāśanam

English
Therefore, O best of the Bharatas, control the senses first and destroy this sinful force that destroys both knowledge and realization.

Hindi
हे भरतश्रेष्ठ, पहले इंद्रियों को वश में करो और इस पापी शत्रु को नष्ट करो जो ज्ञान और विज्ञान दोनों को नष्ट करता है।

श्लोक 42

इन्द्रियाणि पराण्याहुरिन्द्रियेभ्यः परं मनः।
मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा महान् परः॥

Transliteration
indriyāṇi parāṇy āhur indriyebhyaḥ paraṁ manaḥ
manasas tu parā buddhir buddher ātmā mahān paraḥ

English
The senses are said to be superior, the mind is superior to the senses, the intellect is superior to the mind, and the Self is superior to the intellect.

Hindi
इंद्रियों को श्रेष्ठ कहा गया है, इंद्रियों से श्रेष्ठ मन है, मन से श्रेष्ठ बुद्धि है और बुद्धि से भी श्रेष्ठ आत्मा है।

श्लोक 43

एवं बुद्धेः परं बुद्ध्वा संस्तभ्यात्मानमात्मना।
जहि शत्रुं महाबाहो कामरूपं दुरासदम्॥

Transliteration
evaṁ buddheḥ paraṁ buddhvā saṁstabhyātmānam ātmanā
jahi śatruṁ mahā-bāho kāma-rūpaṁ durāsadam

English
Understanding the Self as superior to the intellect, and steadying the mind by the mind, O mighty-armed one, destroy this difficult-to-conquer enemy in the form of desire.

Hindi
हे महाबाहो, बुद्धि से भी श्रेष्ठ आत्मा को जानकर और आत्मा से मन को स्थिर करके, इस दुर्जय काम रूपी शत्रु का नाश करो।

Panditjee
Author: Panditjee

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *